‹ Όλα τα νέα
Παιχνίδια της αρχαίας Ελλάδας — όταν δεν σου μένει άλλη κίνηση

Πέντε γραμμαί: το παιχνίδι με την ιερή γραμμή

· 4′ ανάγνωση

Όταν κάποιος στο καφενείο λέει «δεν είχα άλλη κίνηση, το έπαιξα το τελευταίο μου χαρτί», μιλά, χωρίς να το ξέρει, σαν τους αρχαίους. Κάτι ανάλογο έλεγαν κι εκείνοι: «κινεῖν τὸν ἀφ᾽ ἱερᾶς», δηλαδή να κινήσεις το πούλι από την ιερή γραμμή. Το έσχατο μέσο, όταν δεν έχεις τίποτε άλλο να κάνεις.

Η φράση βγαίνει από ένα παιχνίδι που σχεδόν δεν ξέρουμε, και που οι σύγχρονοι ερευνητές το λένε Πέντε γραμμαί.

Το παιχνίδι στη μέση: πέντε γραμμές σε πέτρα, βότσαλα τερακότα και μαύρα, και το ζάρι δίπλα
Μια παρτίδα σε εξέλιξη: το χρυσό δαχτυλίδι δείχνει ποιο βότσαλο μπορεί να κινηθεί με το ζάρι που έφερες.

Τι ξέρουμε

Λίγα, και πρέπει να τα πούμε όπως είναι.

  • Ο Πολυδεύκης, ένας λεξικογράφος του 2ου αιώνα μ.Χ., γράφει στο Ονομαστικόν του (9.97–98) ότι καθένας από τους δύο παίκτες είχε πέντε βότσαλα σε πέντε γραμμές και ότι η μεσαία γραμμή λεγόταν ἱερὰ γραμμή. Το παιχνίδι δεν το ονομάζει. Το «Πέντε γραμμαί» είναι σύγχρονο όνομα, από έναν στίχο του Σοφοκλή, «πεσσὰ πεντέγραμμα».
  • Η παροιμία είναι πολύ παλιότερη από εκείνον. Τη βρίσκουμε στον Αλκαίο, στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., και στον Σώφρονα τον 5ο, και την θυμίζει ο Πλάτων στους Νόμους (739a). Οι μεταγενέστεροι λόγιοι την εξηγούσαν ως έσχατο μέσο, για όποιον έχει απελπιστεί.
  • Ταμπλό με πέντε παράλληλες γραμμές έχουν βρεθεί από τον 7ο αιώνα π.Χ., ένα μικρό, με ζάρι, στο Ανάγυρο της Αττικής. Πάνω από 160 αγγεία δείχνουν τον Αίαντα και τον Αχιλλέα να παίζουν με πέντε πούλια ο καθένας. Μερικές πλάκες με γραμμές ίσως ήταν άβακες και όχι παιχνίδια.
  • Ο Ulrich Schädler φαντάζεται το παιχνίδι ως αγώνα δρόμου με ζάρι. Ότι στόχος ήταν να φτάσεις στην ιερή γραμμή το λέει μόνο ο Ευστάθιος, τον 12ο αιώνα. Ο Stephen Kidd προτείνει ότι έφευγες από εκεί για να χτυπήσεις μοναχικά πούλια του αντιπάλου. Είναι εικασίες, με σοβαρά επιχειρήματα, αλλά εικασίες.

Κανόνες όμως δεν σώθηκαν: δεν σώθηκε κανένας κανονισμός, ούτε σελίδα που να λέει πώς κερδίζεις.

Τι φτιάξαμε εμείς

Επειδή δεν υπάρχουν κανόνες, τους φτιάξαμε εμείς, και δεν τους παριστάνουμε για αρχαίους. Κρατήσαμε από τις πηγές: πέντε γραμμές, πέντε βότσαλα ο καθένας, μια ιερή στη μέση, και την παροιμία όπως την εξηγούσαν οι αρχαίοι λόγιοι, ένα βότσαλο που το κουνάς μόνο όταν δεν έχεις άλλη λύση. Τα υπόλοιπα είναι δικά μας.

Η αρχική οθόνη: μια πέτρινη πλάκα με πέντε γραμμές και οι επιλογές αντιπάλου
Η αρχική οθόνη. Διαλέγεις αντίπαλο: υπολογιστή, εύκολο ή δύσκολο, ή δύο στην ίδια οθόνη.

Ο καθένας έχει πέντε βότσαλα, ένα σε κάθε γραμμή. Κάθε γραμμή έχει έντεκα σημεία και τα βότσαλα των δύο παικτών ξεκινούν από αντίθετες άκρες. Στη σειρά σου ρίχνεις ένα ζάρι και κινείς ένα βότσαλο τόσα σημεία όσα έφερες. Κάθε βότσαλο πάει ως την άλλη άκρη και γυρίζει πίσω στο στρατόπεδό του. Νικά όποιος φέρει πρώτος και τα πέντε σπίτι.

Και υπάρχουν τρία πράγματα να προσέξεις:

1. Το χτύπημα. Αν προσγειωθείς πάνω σε βότσαλο του αντιπάλου, εκείνο γυρίζει στην αρχή και χάνει όλο τον δρόμο που είχε κάνει. 2. Το ζευγάρι. Βότσαλο που έχει δίπλα του, σε διπλανή γραμμή και στο ίδιο σημείο, ένα δικό του βότσαλο δεν χτυπιέται. Δεν μπορείς καν να προσγειωθείς εκεί. Έτσι μπλοκάρεις τον αντίπαλο, και μπλοκάρεσαι κι εσύ. 3. Η ιερή γραμμή. Το βότσαλο της μεσαίας γραμμής δεν χτυπιέται ποτέ και κινείται μόνο όταν δεν έχεις καμία άλλη κίνηση: όταν τα υπόλοιπα έχουν γυρίσει σπίτι ή έχουν κολλήσει. Τότε πάει διπλό βήμα. Αυτό είναι το «κινεῖν τὸν ἀφ᾽ ἱερᾶς» του παιχνιδιού μας, με την παροιμία να ισχύει κατά γράμμα.

Η ιερή κίνηση: μόνο η μεσαία γραμμή μπορεί να κινηθεί και το παιχνίδι το λέει
Όλα τα άλλα βότσαλα είναι μπλοκαρισμένα ή σπίτι, οπότε μένει η ιερή γραμμή. Το ελαιόκλαδο στη μέση τη σημαδεύει.

Πώς παίζεται εδώ

Πατάς το ζάρι (ή το πλήκτρο Space) και στο ταμπλό εμφανίζονται χρυσά δαχτυλίδια γύρω από τα βότσαλα που μπορούν να κινηθούν, και διακεκομμένοι κύκλοι εκεί όπου θα καταλήξουν. Ο κόκκινος κύκλος δείχνει χτύπημα. Πατάς το βότσαλο που θέλεις και κινείται. Στο κινητό ο πίνακας γυρίζει όρθιος, με σένα στο κάτω μέρος.

Ο αντίπαλος μπορεί να είναι ο υπολογιστής σε δύο επίπεδα, εύκολο και δύσκολο, ή ένας φίλος στην ίδια οθόνη. Μια παρτίδα κρατά αρκετά λεπτά και, επειδή υπάρχει ζάρι, δεν κερδίζει πάντα ο καλύτερος. Το δύσκολο όμως σκέφτεται δύο κινήσεις μπροστά: ποιο χτύπημα θα φάει, ποιο ζευγάρι θα του φράξει τον δρόμο.

Το παιχνίδι στο κινητό: ο πίνακας όρθιος, με τα βότσαλά σου κάτω και το ζάρι στη γωνία
Στο κινητό ο πίνακας στέκεται όρθιος, και κάθε βότσαλο είναι αρκετά μεγάλο για το δάχτυλο.

Η εμφάνιση θέλει να θυμίζει πέτρα: γραμμές χαραγμένες σε πλάκα, βότσαλα, ένα ζάρι που μοιάζει σκαλισμένο από κόκαλο και ένα ελαιόκλαδο στην ιερή γραμμή. Στο ❓ Κανόνες υπάρχει ένα μικρό σχεδιασμένο μάθημα σε τρία βήματα, και στο 📜 Η ιστορία όλα όσα γράψαμε εδώ.

Όλο το παιχνίδι σε 9 διαφάνειες

Αν θες να το δεις όλο με μια ματιά, ή να το δείξεις στην παρέα πριν στήσετε ταμπλό, εδώ είναι η παρουσίαση των Πέντε γραμμών. Σύρε ή πάτα τα βελάκια, και με το ⛶ Σινεμά τη βλέπεις σε όλη την οθόνη.

1 από 9: Πέντε γραμμαί: πέντε γραμμές σε πέτρα, πέντε βότσαλα και ένα ζάρι. Επιτραπέζιο με τον υπολογιστή ή δύο στην ίδια οθόνη, σε εξέλιξη2 από 9: Μια παροιμία με παιχνίδι πίσω της: το «κινεῖν τὸν ἀφ᾽ ἱερᾶς» σημαίνει να παίξεις το τελευταίο σου χαρτί, και τους κανόνες τούς φτιάξαμε εμείς3 από 9: Ζάρι, δαχτυλίδι, βότσαλο: ρίχνεις, τα χρυσά δαχτυλίδια δείχνουν ποια βότσαλα κινούνται, και κινείς ένα μόνο ανά σειρά4 από 9: Τρία πράγματα να προσέξεις: το χτύπημα που στέλνει το βότσαλο πίσω, το ζευγάρι που δεν χτυπιέται, και η ιερή γραμμή που κινείται μόνο ως τελευταία λύση με διπλό βήμα5 από 9: Κινεῖν τὸν ἀφ᾽ ἱερᾶς: όλα τα άλλα βότσαλα είναι κολλημένα ή σπίτι, και μένει μόνο η ιερή γραμμή6 από 9: Ποιον παίζεις: τον υπολογιστή, εύκολο ή δύσκολο, ή έναν φίλο στην ίδια οθόνη, και νικά όποιος φέρει πρώτος και τα πέντε βότσαλα σπίτι7 από 9: Τι ξέρουμε από τις πηγές και τι εφεύραμε εμείς: οι κανόνες είναι όλοι δικοί μας8 από 9: Σε εξέλιξη: οι κανόνες μπορεί να αλλάξουν, τα αποτελέσματα μένουν στη συσκευή σου, πες μας τη γνώμη σου στο Στέκι9 από 9: Η ιερή γραμμή περιμένει: Παιχνίδια, Πέντε γραμμαί, στο connect.webcafe.gr, από την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου 2026
Η παρουσίαση των Πέντε γραμμών · σύρε για την επόμενη

Σε εξέλιξη

Οι Πέντε γραμμαί είναι σε εξέλιξη. Παίζονται από τα μέλη σήμερα, αλλά οι κανόνες μπορεί ακόμα να αλλάξουν, και ακόμα δεν γράφουν σκορ στην Κατάταξη. Το καλύτερο αποτέλεσμά σου μένει στη δική σου συσκευή. Αν ένας κανόνας σου φανεί άδικος, αν το «ζευγάρι» σε μπέρδεψε, αν το δύσκολο είναι πολύ δύσκολο, πες μας. Αυτό ακριβώς θέλουμε να μάθουμε.

Θα τις βρεις στο 🎮 Παιχνίδια, στην ενότητα «Παιχνίδια από τα Αρχαία Ελληνικά χρόνια», στο Connect Cafe.

Το παιχνίδι: Theodoros Dimitriou · theodorosdimitriou.com

Οι εικόνες είναι από το δοκιμαστικό μας περιβάλλον, με λογαριασμούς επίδειξης: τα ονόματα και οι κουβέντες είναι παραδείγματα, όχι πραγματικά μέλη.