Πέντε γραμμαί: το παιχνίδι με την ιερή γραμμή
Όταν κάποιος στο καφενείο λέει «δεν είχα άλλη κίνηση, το έπαιξα το τελευταίο μου χαρτί», μιλά, χωρίς να το ξέρει, σαν τους αρχαίους. Κάτι ανάλογο έλεγαν κι εκείνοι: «κινεῖν τὸν ἀφ᾽ ἱερᾶς», δηλαδή να κινήσεις το πούλι από την ιερή γραμμή. Το έσχατο μέσο, όταν δεν έχεις τίποτε άλλο να κάνεις.
Η φράση βγαίνει από ένα παιχνίδι που σχεδόν δεν ξέρουμε, και που οι σύγχρονοι ερευνητές το λένε Πέντε γραμμαί.

Τι ξέρουμε
Λίγα, και πρέπει να τα πούμε όπως είναι.
- Ο Πολυδεύκης, ένας λεξικογράφος του 2ου αιώνα μ.Χ., γράφει στο Ονομαστικόν του (9.97–98) ότι καθένας από τους δύο παίκτες είχε πέντε βότσαλα σε πέντε γραμμές και ότι η μεσαία γραμμή λεγόταν ἱερὰ γραμμή. Το παιχνίδι δεν το ονομάζει. Το «Πέντε γραμμαί» είναι σύγχρονο όνομα, από έναν στίχο του Σοφοκλή, «πεσσὰ πεντέγραμμα».
- Η παροιμία είναι πολύ παλιότερη από εκείνον. Τη βρίσκουμε στον Αλκαίο, στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., και στον Σώφρονα τον 5ο, και την θυμίζει ο Πλάτων στους Νόμους (739a). Οι μεταγενέστεροι λόγιοι την εξηγούσαν ως έσχατο μέσο, για όποιον έχει απελπιστεί.
- Ταμπλό με πέντε παράλληλες γραμμές έχουν βρεθεί από τον 7ο αιώνα π.Χ., ένα μικρό, με ζάρι, στο Ανάγυρο της Αττικής. Πάνω από 160 αγγεία δείχνουν τον Αίαντα και τον Αχιλλέα να παίζουν με πέντε πούλια ο καθένας. Μερικές πλάκες με γραμμές ίσως ήταν άβακες και όχι παιχνίδια.
- Ο Ulrich Schädler φαντάζεται το παιχνίδι ως αγώνα δρόμου με ζάρι. Ότι στόχος ήταν να φτάσεις στην ιερή γραμμή το λέει μόνο ο Ευστάθιος, τον 12ο αιώνα. Ο Stephen Kidd προτείνει ότι έφευγες από εκεί για να χτυπήσεις μοναχικά πούλια του αντιπάλου. Είναι εικασίες, με σοβαρά επιχειρήματα, αλλά εικασίες.
Κανόνες όμως δεν σώθηκαν: δεν σώθηκε κανένας κανονισμός, ούτε σελίδα που να λέει πώς κερδίζεις.
Τι φτιάξαμε εμείς
Επειδή δεν υπάρχουν κανόνες, τους φτιάξαμε εμείς, και δεν τους παριστάνουμε για αρχαίους. Κρατήσαμε από τις πηγές: πέντε γραμμές, πέντε βότσαλα ο καθένας, μια ιερή στη μέση, και την παροιμία όπως την εξηγούσαν οι αρχαίοι λόγιοι, ένα βότσαλο που το κουνάς μόνο όταν δεν έχεις άλλη λύση. Τα υπόλοιπα είναι δικά μας.

Ο καθένας έχει πέντε βότσαλα, ένα σε κάθε γραμμή. Κάθε γραμμή έχει έντεκα σημεία και τα βότσαλα των δύο παικτών ξεκινούν από αντίθετες άκρες. Στη σειρά σου ρίχνεις ένα ζάρι και κινείς ένα βότσαλο τόσα σημεία όσα έφερες. Κάθε βότσαλο πάει ως την άλλη άκρη και γυρίζει πίσω στο στρατόπεδό του. Νικά όποιος φέρει πρώτος και τα πέντε σπίτι.
Και υπάρχουν τρία πράγματα να προσέξεις:
1. Το χτύπημα. Αν προσγειωθείς πάνω σε βότσαλο του αντιπάλου, εκείνο γυρίζει στην αρχή και χάνει όλο τον δρόμο που είχε κάνει. 2. Το ζευγάρι. Βότσαλο που έχει δίπλα του, σε διπλανή γραμμή και στο ίδιο σημείο, ένα δικό του βότσαλο δεν χτυπιέται. Δεν μπορείς καν να προσγειωθείς εκεί. Έτσι μπλοκάρεις τον αντίπαλο, και μπλοκάρεσαι κι εσύ. 3. Η ιερή γραμμή. Το βότσαλο της μεσαίας γραμμής δεν χτυπιέται ποτέ και κινείται μόνο όταν δεν έχεις καμία άλλη κίνηση: όταν τα υπόλοιπα έχουν γυρίσει σπίτι ή έχουν κολλήσει. Τότε πάει διπλό βήμα. Αυτό είναι το «κινεῖν τὸν ἀφ᾽ ἱερᾶς» του παιχνιδιού μας, με την παροιμία να ισχύει κατά γράμμα.

Πώς παίζεται εδώ
Πατάς το ζάρι (ή το πλήκτρο Space) και στο ταμπλό εμφανίζονται χρυσά δαχτυλίδια γύρω από τα βότσαλα που μπορούν να κινηθούν, και διακεκομμένοι κύκλοι εκεί όπου θα καταλήξουν. Ο κόκκινος κύκλος δείχνει χτύπημα. Πατάς το βότσαλο που θέλεις και κινείται. Στο κινητό ο πίνακας γυρίζει όρθιος, με σένα στο κάτω μέρος.
Ο αντίπαλος μπορεί να είναι ο υπολογιστής σε δύο επίπεδα, εύκολο και δύσκολο, ή ένας φίλος στην ίδια οθόνη. Μια παρτίδα κρατά αρκετά λεπτά και, επειδή υπάρχει ζάρι, δεν κερδίζει πάντα ο καλύτερος. Το δύσκολο όμως σκέφτεται δύο κινήσεις μπροστά: ποιο χτύπημα θα φάει, ποιο ζευγάρι θα του φράξει τον δρόμο.

Η εμφάνιση θέλει να θυμίζει πέτρα: γραμμές χαραγμένες σε πλάκα, βότσαλα, ένα ζάρι που μοιάζει σκαλισμένο από κόκαλο και ένα ελαιόκλαδο στην ιερή γραμμή. Στο ❓ Κανόνες υπάρχει ένα μικρό σχεδιασμένο μάθημα σε τρία βήματα, και στο 📜 Η ιστορία όλα όσα γράψαμε εδώ.
Όλο το παιχνίδι σε 9 διαφάνειες
Αν θες να το δεις όλο με μια ματιά, ή να το δείξεις στην παρέα πριν στήσετε ταμπλό, εδώ είναι η παρουσίαση των Πέντε γραμμών. Σύρε ή πάτα τα βελάκια, και με το ⛶ Σινεμά τη βλέπεις σε όλη την οθόνη.









Σε εξέλιξη
Οι Πέντε γραμμαί είναι σε εξέλιξη. Παίζονται από τα μέλη σήμερα, αλλά οι κανόνες μπορεί ακόμα να αλλάξουν, και ακόμα δεν γράφουν σκορ στην Κατάταξη. Το καλύτερο αποτέλεσμά σου μένει στη δική σου συσκευή. Αν ένας κανόνας σου φανεί άδικος, αν το «ζευγάρι» σε μπέρδεψε, αν το δύσκολο είναι πολύ δύσκολο, πες μας. Αυτό ακριβώς θέλουμε να μάθουμε.
Θα τις βρεις στο 🎮 Παιχνίδια, στην ενότητα «Παιχνίδια από τα Αρχαία Ελληνικά χρόνια», στο Connect Cafe.
Το παιχνίδι: Theodoros Dimitriou · theodorosdimitriou.com
Οι εικόνες είναι από το δοκιμαστικό μας περιβάλλον, με λογαριασμούς επίδειξης: τα ονόματα και οι κουβέντες είναι παραδείγματα, όχι πραγματικά μέλη.